AKKÖY MUTFAĞI

 Bilecik ilinin İnhisar İlçesi'ne bağlı Akköy'de pişirilen eski yemekler.

1. 
   

 Fotoğraf 1: Tarhananın kurutulması

AKKÖY'ÜN KIŞLIK TARHANASI

Tarhana akrabalar, komşular ve arkadaşlarla birlikte badaşık usulüyle yapılır (İmece usulü).

Malzemeler: süt, yoğurt, göce, tuz, 

Yapılışı:

İlk önce, öğütülmüş göce kalın elekten geçirilir. Göceler eleğin üstünde kalır; unlu kısmı alta iner. Böylece iki cins göce hazırlanmış olur. 

Fotoğraf 2- Göcenin sütle pişirilmesi

1. 1-Tarhana pişirme işlemi öğlene doğru başlar. İlk önce evin avlusundaki  kalaylanmış büyük bakır kazanlara ya da tavalara süt ve göce konur. Göce sütle birlikte güzelce pişirilir. Göce piştikten sonra içine azar azar  ince elenmiş göce unu eklenerek ahşaptan büyük kepçelerle iyice karıştırılır. Pişmiş göce katı hamur haline gelir. Üstüne biraz göcenin unundan serpilir. Temiz hamur çarşafıyla kazanın ya da tavanın üstü örtülür. Katı hamur tavanın içinde ikindiye kadar dinlenmeye bırakılır. İyice kendini çeker.
2. Kazanda dinlenmiş tarhana hamuru ahşaptan büyük hamur teknesine çıkarılır. Ortası açılır. Tarhana hamurunun ortasına çok cıvık olmayacak şekilde  kararınca yoğurt dökülür. Hanımlardan biri teknenin başına oturur. Kazandan çıkan tarhanayı yoğurda bulayarak yoğurur. Yoğrulan hamurdan cıvık olmayan iki ele sığacak büyüklükte 10-15 tane topak yapar. Bu büyük topaklar unlu temiz çarşafın üzerine ayrı ayrı  konur. Topaklar çarşafa yapışmasın diye üzerlerine hafifçe un serpilir. Sonra topakların üstüne temiz çarşaf serilir. Çarşafın üzerine kalınca bir örtü örtülür. Tarhana sabaha kadar örtünün altında mayalanmaya bırakılır. Tarhananın ekşi olmasını istemeyenler bu kalın örtüyü hemen açar sabaha kadar bekletmez. 
3. Sabah olunca erkenden çok güneş gören açıklık bir yere ( örneğin harman yerine, herkesin evine yakın bir yere v.b) kalın kıl kilimler serilir. Kilimlerin üzerine sıra sıra karşılıklı aralarında yol olacak şekilde  temiz çarşaflar yayılır. Evin avlusundaki tarhana topakları bir kaç temiz çarşafa doldurulup bohça yapılır, gençler bunları  sırtlarına alıp tarhananın kurutulacağı yere götürürler. Her çarşafın üzerine 1 adet tarhana topağı konur. Kadınlar  yol bırakılan yere karşılıklı otururlar. Hepsi o topaktan birer parça alırlar, ceviz büyülüğünde topaklar halinde sıra sıra çarşafın üzerine koyarlar. Böyle böyle bütün tarhana topakları çarşaflara serilir. Kurumaya bırakılır. Sıcak havada tarhana topakları kurudukça kadınlar bunları ikiye üçe bölerek ufaltırlar. Arasıra kontrol ederek tarhanayı kuruması için karıştırırlar. Bu işlemi gün içinde iki üç defa yaparlar. Serilen tarhana kururken öğlen yemeği için ev sahibinin evine yemeğe gidilir. 
4. Tarhanayı yaptıran ev sahibi, çeşitli sebzelerden yemek yapar, sütlü kabak yapar, taze  tarhanadan da çorba yapar. Bir önceki gün sütte pişen göce pilavından ayırdığı kare kare kesilmiş katı göce pilavı dilimlerini yağda kızartır. Tarhana yapmaya gelen badaşık yapan arkadaşlarına ikram eder. 

Fotoğraf 2: Tarhananın ufalanması

1. Öğle yemeği yenildikten sonra herkes yine tarhananın başına toplanır. Tarhanayı elleriyle kontrol ederler, kurumuşsa, ellerine batıyorsa kuruyan tarhanaları elleriyle ufalarlar ve gözerden (iri delikli kalbur) geçirirler. Tarhana topakları eleğin üzerinde bir şey kalmayacak şekilde iyice elekten geçirilir. Eleğin altında taneli biriken tarhana çarşafların üzerine ince tabaka halinde serilir kurumaya bırakılır. Güneşte kurutulan tarhananın rengi beyaz olur. Morarmaz. Arada ev sahibi tarhanaları karıştırır. Hava güzel olursa tarhana çabucak kurur. Akşamleyin güneşten, rüzgardan kuruyan tarhanalar toplanır, bez torbalara doldurulur.
2. 
   

ÇORBALAR

1- Tarhana Çorbası

Malzemeler: Akköy tarhanası, su , tuz, tereyağı ya da sadeyağ, kırmızı toz biber

Yapılışı

1. 1 yemek tabağı tarhana doğrudan  su dolu tencereye dökülür. Sürekli karıştırılarak kaynatılır. Kaynamaya başlayınca ocağın altı kısılır. Kendi kendine kaynar. Biraz tuz katılır. Üzerine isteğe göre yağda kızartılmış kırmızı biber ya da nane eklenir.

2-Tatlı Çorba

 Malzemeler: Un, su, pekmez, Akköy ekmeği.

Un, su, pekmez karıştırılır, çorba kıvamına getirilir. Un çorbası kıvamında kaynatılır. İçine kızarmış ekmek doğranıp sıcak sıcak yenir.

 3-Ovmaç Çorbası: Un, su, tuz, et suyu ya da tavuk suyu, kırmızı toz biber, sadeyağ (yayık yağı).

 Un, su, tuz karıştırılıp bir topak unlu, katı bir hamur oluşturulur. Sonra bu hamur başparmak ve işaret parmağı ile ovalanarak küçük küçük hamur parçaları şeklinde ufalanır. Hamur parçaları kaynayan et suyuna katılır. Hamurlar pişinceye orta hararetli ateşte kaynatılır. Üzerine kırmızı biberli kızdırılmış sadeyağ dökülür.

4-Mantılı Çorba:

 Malzemeler: Un, su, tuz, et suyu ya da tavuk suyu, sadeyağ, kırmızı toz biber.

Hamur incecik açılır, küçük küçük kareler halinde kesilir. Çimdiklenmeden et suyu veya tavuk suyuyla pişirilir üzerine kızdırılmış tereyağ, kırmızı biber dökülür.

 5-Göce çorbası:

 Malzemeler: Göce, yağlı süt, tuz, sade yağı, kırmızı biber.

 İnce öğütülmüş buğdaydan (göce)yapılır. Göce,  yağlı köy sütüyle çorba kıvamında  kaynatılıp pişirilir. Üzerine isteğe göre kırmızı toz biberle sadeyağ kızdırılıp dökülür.

6- Kaçamak

 Malzemeler: Mısır unu ya da arı buğday unu, su, tuz, sadeyağ.

 Tuzlu su kaynatılır.Sonra içine un koyularak sürekli karıştırılır, muhallebiden koyuca pişirilir, suda pişmiş hamur olur. Kızdırılmış tereyağına batırılmış kaşıkla kaşık kaşık tepsiye dökülür. Üzerine keş (kurutulmuş yoğurt) rendelenip kızdırılmış  tereyağ dökülür.

 TAHIL YEMEKLERİ

 KEŞKEK

 Malzemeleri: Aşurelik döğülmüş kabuğu soyulmuş buğday. Tavuk eti, tavuk suyu, su, sade yağ.

Buğday sabahtan 10 dakika kaynar suyla haşlanır sonra ateşten   alınarak üzerine örtü örtülür akşama kadar bekletilir. Akşama kadar iyice şişen açılan buğday tavuk suyu, pişmiş tavuk eti bir parça tuz katılarak pişirilir

 Gölle: Nohut, beyaz fasulye keşkek üçü karışık pişirilirse buna gölle denir.

 HAMUR İŞLERİ

 BANMAÇ

Bir su bardağı un tereyağı ile kavrulur. Bir miktar su ve tuz ilave edilerek muhallebi kıvamında pişirilir. Pişen hamur bir tepsiye alınır, üzerine biraz sirke ve sarımsak dökülür ve ekmekle yenir.

 1- Kazmak: Bakır tavalarda tarhana yapılırken sütle pişen göce kazanın dibinde kızarır. Tarhana kazandan çıkarıldıktan sonra dibi kazıcakla kazınır. Çıkan kızarmış tarhana hamuru yoğurtla yenir. Buna kazmak denir.

 2-Cimcik Mantısı:

Malzemeler: Un, su, tuz, keş, sadeyağ.

 Un, su, tuz ile kulak memesinden biraz katıca hamur yoğrulur. Topaklara ayrılır. 4 kişilik mantı 2 topaktan çıkar. Unla topaklardan incecik 1 yufka açılır. Bu yufkalar 2-2,5 santimetre (yaklaşık bir parmağın bir boğumu kadar) kare şeklinde dilim dilim enine, boyuna kesilir. Sonra her bir karenin karşılıklı iki ucundan tutulur ve çimdiklenip yapıştırılır. Kaynayan tuzlu suya atılır haşlanır. Ondan sonra tencere indirilir mantılar süzülür üzerine soğuk su dökülerek dirileştirilir. Kevgirle süzüldükten sonra  keş ekilmiş servis tabağının altına delikli kepçe ile  döşenir onun üzerine tekrar keş dökülür tekrar bir kat mantı dökülür. En üstüne kızdırılmış sadeyağı ekilir.

 3- Kaşık Mantısı

Malzemeler: Su, un, tuz ile, akıtmadan koyu, kulak memesinden cıvık çok yumuşak hamur  yapılır Sonra kaşığın ucuyla biraz alınıp sıcak suya atılır, kaynar suda bu hamurlar pişer, delikli kepçe ile çıkartılır. Keşli ya da sarımsaklı yoğurt üzerine kırmızı toz biberli sadeyağı kızdırılıp ekilerek yenir.

 4-Bal kabaklı gözleme

 Malzemeler: Un, tuz, su, sadeyağ, bal kabağı, karabiber, kırmızı toz biber, nane

 İçinin hazırlanışı: Bal kabağı ayıklanır içi temizlenir rendelenir, karabiber, baharatlar konur. Hafif kavrulur. 

Gözleme hamuru açılır. Dört parçaya bölünür.  içine hazırlanan kabaklı iç yayılır kapatılır ikiye katlanır saçta pişirilir. Üzerine tereyağı sürülür.

 5-Yufka Böreği:

 Malzemeler:Un, su, tuz, sıvı yağ, yoğurt, yumurta,  içi için ıspanak, peynir karabiber

 Kışlık ya da Ramazan ayı için yufkalar açılır, saçta pişirilir kuru olarak saklanır.

 Lazım olduğu zaman 10 tane yufka ayrılır. Fırın tepsisinin altı yağlanır, başka bir tepsiye su konur.Yufkalar suya sokulup ıslatılır, süzdürülür, yağlanan tepsiye bir kat yufka bir kat iç konur.Kare dilimler halinde kesilir. En üstüne bolca yoğurt yumurta yağ karışımı dökülür, yayılır, önceden ısıtılmış fırında 25-30 dakika pişirilir.

TATLILAR

  1-Sarıklı Börek

Malzemeler: 

3 yumurta, un, nişasta, süt ya da  su, sıvı yağ (susam, haşhaş yağı), pekmez. İç malzemesi :ceviz.

 1 tepsi için yumurta,aldığı kadar  un , 1 çay bardağı sıvı yağ, 1 bardak süt karıştırılarak kulak memesi kıvamında baklava hamuru gibi yoğrulur, dinlendirilir. Ceviz büyüklüğünde hamur topakları koparılır, yuvarlanır, üzerlerine nişasta ekilerek oklava ile tepsi büyüklüğünde çok ince yufka açılır. Temiz bir çarşaf üzerine yufkalar serilir, ayıklanmış, dövülmüş ceviz içi yufkaların üzerine serpilir.  Sonra cevizli yufkalar kenarlarından tutularak uzunlamasına toplanır, büzülür. Ucundan tutulup kendi üzerine sarılır, tepsinin ortasına konur, diğer cevizli yufkalar da aynı şekilde sarık dolar gibi çevresine dolana dolana tüm tepsi doldurulur. Üzerine eritilmiş tereyağı dökülür. Fırına verilir altı üstü güzelce kızartılır. Kızardıktan sonra ılıyıncaya kadar bekletilir. Bir tencerede yarısı su, yarısı pekmez karışımı  kaynatılarak biraz beklenir . Kızarmış börek üzerine dökülür. Sonra bölünerek servis yapılır.Bayramlarda, düğünlerde afiyetle yenir, gelinlere ikram edilir.

2- Sütlü Kabak (Bal Kabağı): Akrabalar, komşular tarhana karmak için bir araya geldiğinde tatlı olarak pişirilir.

Malzemeler:

Yarım kg süt

Yarım kg, bal kabağı

1 Su bardağı üzüm pekmezi

2 Su bardağı su

Kabağın kabukları soyulup büyük büyük kesilir. 2 bardak su eklenir. Kabaklar yumuşayıncaya kadar tencerede kaynatılır. Yumuşayan kabaklar ezilir, püre haline getirilir. Üzerine süt, pekmez eklenir, karıştırılır. Bir süre bu şekilde pişirilir. Soğuyunca kaşıkla yenir. 

 2-Nişasta Helvası: 

 Malzemeler: 1 tabak,1 tabak nişasta, 1 bardak pekmez, sadeyağ

 Yapılışı: Tavaya bol sadeyağ konur. Üzerine 1 tabak nişasta, 1 tabak pekmez konur. Tavanın altı yakılır, tahta kaşık ( kazıcak) ile karıştıra karıştıra koyultulur. Sürekli karıştırılırken parçalanır, dağılır, leblebi tanesi gibi şeffaf topaklar oluşur. İyice piştikten sonra ateşten alınır. Tabaklara servis yapılarak yenir.

3-Cevizli sucuk.

Malzemeler: Ceviz dizisi, 2 ölçü un, 1 ölçü nişasta, üzümün ilk şırası.

 Yapılışı: Cevizler taze iken kırılır, içleri düzgün çıkarılarak 50 cm uzunluğunda iplere dizilir. Üzümler bir kaba doldurulup sıkılır süzülen ilk şırası kaynatılarak pekmezden daha açık şıradan yoğun bir pekmez elde edilir. Un, nişasta ve kaynamış şıra koyu muhallebi kıvamında pişirilir.

 Ceviz dizileri koyu muhallebiye bulanarak gegeli değneğe bağlanıp (ucu çengelli 1 karış uzunluğunda dal parçası) yerden oldukça yukarıya gerilmiş iplere asılır. Altlarına birer tas konur. Dizilerin üzerindeki muhallebinin birazı altındaki taslara süzülür, geri kalanı cevizlerin üzerinde donunca muhallebili diziler ipten alınarak tekrar muhallebi kazanına daldırılır. Bu işlem cevizlerin üzeri tamamen muhallebi kaplanıncaya, kazandaki muhallebi bitinceye kadar devam eder.Muhallebiye bulanmış diziler kuruduktan sonra iplerden indirilir, yemeye hazır hale gelir. Dizilerin altındaki taslarda biriken muhallebiler temiz bir beze serilip kurutulur, köfter yapılır.

4-Köfter

Malzemeler: Un, su, pekmez,

Un su pekmez kaynatılır, muhallebi yapılır. Sıcakken temiz beze incecik serilir. Kuruyunca bezin arkası ıslatılarak çıkartılır. Kurumuş muhallebiden oluşan bu tabaka rulo şeklinde yuvarlanır 10 cm uzunluğunda kesilir. Kutulara basılır, kışın afiyetle yenir.

Köfter ve cevizli sucuk aynı malzemeden yapılır.

5-Un Helvası

Malzemeler: Un, sadeyağ, pekmez.

 Yapılışı: Tavaya tereyağ konur, hafif ateşte un kavrulur, sonra pekmez konur karıştırılır, koyu muhallebi kıvamına gelinceye kadar karıştırılır, kulak memesi kıvamına gelince biraz daha tereyağı eklenir, tavada çevrilerek tek parça halinde döndürülür, ters çevrilir. Kaşık kaşık tabağa konur, isteyen öyle yer.

6-Tel Tel

Malzemeler:Un, su, 1 kg pekmez, sadeyağı

 Büyük bir tavaya sadeyağ konur, altı yakılarak yağ kızdırılır, içine un eklenir, biraz sararıncaya kadar kavrulur,  tepsiye dökülür . 1 kg pekmez tencerede iyice kaynatılır. Parmak uçlarına bir parça pekmez alıp kontrol edilir . Pekmezin iki parmak arasında  tel tel uzayıp uzamadığına bakılır. Pekmez koyulaşıca bir kenarda soğumaya bırakılır. Tel tel kışın soğuk havada dışarıda yapılır.  İki kişi ellerini yağlar. Karşılıklı olarak soğumuş ağdayı ellerine alırlar, uzatıp uzatıp katlarlar. Bunu defalarca yaparlar. Bir müddet sonra pekmez tel tel ayrılmaya başlar. İki kişi telleşen ağdayı halka haline simit haline getirip kavrulmuş unun üstüne koyarlar. İki kişi dışarıda soğuk havada karşılıklı geçerek  tepsideki unlu soğuk ağdayı elleriyle sıkıp sıkıp  çevirirler, sonra ikiye katlayıp çeviriler, bu işlemi defalarca yaparlar. Ağda tel tel ayrılıncaya kadar bu işlemi yaparlar. Tel tel olunca alırlar soğuk yerde muhafaza ederler. Elin beş parmağının uçlarıyla birer top parça alınır, tepsiye dizilir. Birer tutam tabağa alınarak yenir.

7-Kar Pekmezleme

Kışın bol kar yağışından sonra Akköy’e gidilir :-). Evin kiremitlerinin üstünden temiz karların önce en üst kısmı kirli olmasın diye atılır, altta kalan temiz kardan tabak tabak alınır. Alınan karın üzerine bir tabak pekmez dökülür. Soğuk soğuk dondurma gibi yenir.

8-Bulama

Malzemeler: Pekmez, 5 yumurta. Bulama döveceği  ( ağaçtan sert kırılmayan süpürge şeklinde ot süpürge otu).

 Üzüm suyu tandır denilen ocaklarda pekmez tavalarına konur, odun yakılarak  iyice kaynatılır, koyuca pekmez yapılır, buna ravak  denir (iyice kaynamış, koyulaşmış pekmez).

 Kaynamış ravak büyük bakır bakraçlara alınır. Bakracın yarısından daha az pekmez konur. Bakracın önüne bir yere oturulur. Ondan sonra bir  dövecek  alınarak dövecekle pekmez  karıştırılır, karıştırılır, sıcaklığı biraz azaltıldıktan sonra yumurtalar kırılır bir taraftan da hızlı hızlı karıştırılır. Ne kadar hızlı, kuvvetli çırpılırsa  o kadar ağarır, krem rengine yakın beyaz olur. Çırpılan bulama çam ağacından yapılmış yuvarlak kutulara doldurulur. Saklanır. Bıçakla kesilerek kışın yenir.

9- Şıra Tarhanası

Malzemeler: Pekmez, tarhanalık ince göce, su

Yapılışı: Tatlı olması istenirse sırf pekmez konur ama daha az tatlı olması istenirse biraz su konularak yumuşak pilav şeklinde göceler iyice yumuşayıncaya kadar kaynatılır. Piştikten sonra tepsilere dökülür. Dondunca kare ya da baklava dilimi şeklinde kesilip ikram edilir.

10-Tatlı Börek:

İnce yufka açılıp içine ceviz konularak yapılan, üzerine şerbet dökülen bir tatlı.

ÇEREZLER

Kavurga

Malzeme: Buğday, nohut, patlamayan iri mısır.

Buğday, nohut, mısır bir tavada kavrulur, karıştırılır , sonra el ile taş değirmende öğütülür. Undan daha tanelice olur. Tabağa konur, avuç avuç yenir.

Akköy'de kurutulmuş üzüme çerez denir.

 DÜĞÜN YEMEKLERİ

 CİĞERLİ ÇORBA (düğünlerin olmazsa olmazı)

 Düğün gününden bir gün önce, kına akşamı, gençler, oynayacak olanlar dolma yemeye giderlerdi.

İlk önce düğün evi köy ahalisini çörek pişirmeye ünlerdi. 2 çoçuk  gönderip  akrabalardan yardım istenirdi. Ertesi gün 2 genci gönderilip: "düğüne gelin  çörek yemeye gelin" diyerek tüm köy düğüne davet edilirdi. O  gün  yalancı kına olur, kız evinde çeyiz dikme yapılırdı. Oğlan evinden elbiseler, gelinin kıyafetleri götürülür çeyiz serilirdi.

Malzemeler:

 İnce öğütülmüş çiğ bulgur, göce (15 kg), (göce: buğdayın ince öğütülmüş haline denir)

 Bir öküz karaciğeri

 Süt (aldığı kadar )

 Sade yağ.

 Tuz

 Su

 Yapılışı:80 kişilik, 100 kişilik 

Düğünlerde  bir dana karaciğeri soyulur güzelce  haşlanır,  rendelenir. Sonra tüm malzemeler karıştırılarak suda bakır  kalaylı tencerede kaynatılır, çorba yapılır. Üzerine kızdırılmış sadeyağı gezdirilir.   Düğünlerin bayramların vazgeçilmezidir.

                                             Fotoğraf 1: Ciğerli göce çorbasının pişirilmesi

 Etli Kuru fasulye:

Dana eti kemikleri çıkartılıp ayrı yerde haşlanır. Haşlama suyu ile bulgur pilavı yapılır. Haşlanmış kuru fasulyeye et eklenerek pişirilir.

 Etli Bulgur Pilavı:

 Dolma:

 Erişte:

 Patates Yemeği:

 Hoşaf:

 Kaynaklar: 

Ayşe Taşkıran (1937, Akköy

Durdu İbiş (1936, Akköy-2020, Eskişehir), 

Derleyen: Işık Taşkıran (1966-Eskişehir)